Shenzhen'de Yeni Bir Yalta mı?

Giriş

Putin'in Shenzhen teklifi, Ukrayna savaşını sahadan çok masa düzeniyle kazanma girişimidir. 18–19 Kasım'daki APEC zirvesinin marjında Trump ve Xi ile üçlü bir görüşme öneren Kremlin, Kiev'i ve Brüksel'i dışarıda bırakan bir format istiyor.

Teklifin asıl ağırlığı sonuçtan çok biçimde. Görüşme bir anlaşma üretmese bile, Ukrayna'nın geleceğinin üç büyük güç arasında konuşulabileceği fikrini meşrulaştırır. Bu makale, üç başkentin bu masadan ne beklediğini ve masada olmayanların ne kaybedip ne kazanabileceğini ele alıyor.

Teklif ve teyit durumu

Teklifin yapıldığı teyitli, zirvenin kesinleştiği değil. Haberin kaynağı Wall Street Journal; Kremlin konunun konuşulduğunu kabul ediyor ama somut bir gündem olmadığını söylüyor.

Aynı görüşmede iki lider, ABD'nin Rus petrolü alması konusunda da anlaştı. Bu, Washington'ın Moskova'yı masaya çekmek için verdiği tavizlerin bir parçası.

Moskova ne istiyor?

Kremlin'in asıl hedefi, savaşın sonucunu Kiev'le değil Washington'la pazarlık ederek belirlemek. Yalta benzetmesi bunu açıkça gösteriyor: 1945'te Avrupa'nın savaş sonrası düzeni, ilgili halklar masada olmadan üç lider arasında çizilmişti.

Moskova'nın bu formattan üç beklentisi var:

• Statü: Carnegie'den Temur Umarov'a göre Rusya, Washington'dan büyük güç muamelesi görmek istiyor. Önceki ABD yönetimi Ukrayna'nın egemenliğini Kiev olmadan konuşmayı reddetmişti; Kremlin bu kapının artık açıldığını düşünüyor.
• Baskı aktarımı: Zirvede varılacak bir mutabakatın Beyaz Saray'ı Kiev'e ve AB'ye baskı yapmaya yöneltmesi umuluyor. Rusya, müzakere için Ukrayna'nın önce toprak tavizine hazır olmasını şart koşuyor.
• Eşitlik görüntüsü: Üçlü masa, Rusya'yı hem ABD hem Çin ile aynı hizada gösterir. Umarov'a göre gerçekte Moskova, Pekin'le ilişkisinde kıdemli ortak değil.

Zamanlama da Kremlin'in lehine. Trump'ın Kiev'le ilişkileri son haftalarda sertleşti; Washington ise yaptırım gevşetme ve petrol anlaşmasıyla Moskova'ya zaten taviz verdi.

Pekin'in hesabı

Çin'in masaya oturma nedeni barışı sağlamak değil, düzenin kuruluşunda görünmek. Bu konuda uzmanlar üç farklı okuma yapıyor.

Bu üç okuma birbirini dışlamıyor. Ortak paydaları şu: Pekin'in Shenzhen'den beklentisi arabulucu imajı ve Batı cephesinin zayıflaması, bedeli ise sıfıra yakın. Tek risk, Ukrayna'nın en güçlü destekçilerinden ve kritik ticaret ortağı olan AB'yi kızdırmak.

Washington'ın pozisyonu

Trump formata açık ama karar vermedi; zirvenin kaderini belirleyecek değişken bu. Trump, Zelenskiy olmadan Putin ve Xi ile Çin'de görüşmeye açık olduğunu söyledi. Aynı günlerde Zelenskiy'nin savaşı bitirmek istemediğini öne sürdü.

Washington'ın bu tutumunun bir mantığı var. Trump yönetimi Çin'in işbirliği olmadan savaşı bitirmenin yolunu görmüyor; Mayıs'taki Pekin zirvesinde Xi'den Putin'i masaya geri getirmesini bizzat istemişti. Üçlü format, bu talebin kurumsallaşmış hali olarak okunabilir.

Öte yandan bedeli de yüksek. Trump, yakıt fiyatlarını düşürmek için Rus yaptırımlarını gevşettiği için içeride eleştiriliyor. Ukrayna'yı dışlayan bir zirve, Kongre'deki ve Avrupa'daki eleştirileri sertleştirir.

Masada olmayanlar: Ukrayna ve Avrupa

Masanın dışında kalmak, sonucun dışında kalmak anlamına gelmiyor. Zelenskiy 20 Ekim'de Oslo'da, Ukrayna masada olmadan ülkesinin geleceğine dair hiçbir görüşmeyi kabul etmeyeceklerini söyledi. Dışişleri Bakanı Sybiha ise böyle bir zirvenin Putin'i cesaretlendireceği uyarısında bulundu.

Kiev'deki New Geopolitics Network'ten Kateryna Krasina'ya göre bu format, Çin'in Ukrayna'yı bağımsız bir aktör saymadığını ve Avrupa'yı zayıf gördüğünü ortaya koyuyor.

Kimmage ise görüntü ile gerçeği ayırıyor. Avrupa, Ukrayna'ya verdiği finansman ve özellikle Almanya ile kurulan savunma sanayi işbirliği sayesinde gerçek bir kaldıraca sahip. 2025'teki Alaska zirvesinde de Avrupa'nın diplomatik çabaları aleyhine sonuçları önlemişti.

Umarov da aynı noktaya farklı bir açıdan varıyor: masada ne karar alınırsa alınsın, sahadaki gerçeği belirleyecek olan Ukrayna'nın kendisi. Diplomatik baskı tek başına cephedeki sonucu belirleyemez.

Sonuç ve senaryolar

Shenzhen'den bir barış anlaşması çıkması düşük ihtimal; asıl kazanım formatta. Rusya için teklif düşük maliyetli bir hamle: zirve olursa Ukrayna'yı dışlayan bir model meşrulaşır, olmazsa Moskova bir şey kaybetmez.

Belirleyici iki değişken var: Trump'ın kararı ve Pekin'in AB ile ticaret riskini ne kadar göze alacağı. Çin'in Putin'in kaybetmemesine öncelik vermesi, Pekin'den gerçek bir barış baskısı beklemeyi gerçekçi olmaktan çıkarıyor.

Kasım ortasında Shenzhen'de bir Yalta yerine, Yalta'nın bir fotoğrafı çekilmesi daha olası.